U włościan z pod Radzymina, Mińska, Jadowa, przeważa również na głowie włos jasny. Twarz jest u nich niezbyt płaską, nos mierny, wzrost mężczyzn dochodzi nierzadko do 170 cm i wyżej. Fizycznie są silniejsi i żywsi od chłopa podlaskiego. Kobiety także więcej niż Podlasianki ożywione i rozmowne, są też od nich pracowitsze, i bardziej w gospodarstwie zabiegliwe.

 Oskar Kolberg
Mazowsze – obraz etnograficzny. T. 3, Mazowsze leśne

Rozdział I

Bitwa Warszawska 1920 roku

Bitwa owiana legendą

Bitwa Warszawska, potocznie określana „Cudem nad Wisłą’’, zapisała się w historii jako legenda nieprawdopodobnego i niespodziewanego zwycięstwa żołnierzy polskich. Sytuacja na froncie odwróciła się zaskakując dowództwo polskie i sowieckie. Józef Piłsudski, Wódz Naczelny Armii Polskiej w swojej książce pt. „Rok 1920” pisał: „W historii Bitwy Warszawskiej zastanowić musi każdego dziwna, nieoczekiwana i tak nagła zmiana obu stron walczących. Zwyciężony zostaje zwycięzcą, zwycięzca – zwyciężonym, w jakieś parę dni, wobec czego szuka się bezwiednie jakiś nadzwyczajnych przyczyn tej nagłej zmiany, tego piorunującego przewrotu.”

Urbanonimia jest to zbiór urbanonimów – nazw własnych obiektów występujących w przestrzeni miejskiej, np. ulicy, placu, parku, budynku, instytucji.

W obręb nazewnictwa miejskiego wchodzą nazwy różnych obiektów topograficznych, jak nazwy ulic, alei i traktów, nazwy zaułków, nabrzeży i bulwarów, nazwy placów, posesji, targowisk i rynków, nazwy wzniesień, zagłębień terenu, nazwy rzeczek i stawów oraz domów i innych zabudowań, a także nazwy przedmieść i dzielnic oraz innych części miasta.

W dziejach tworzenia się nazw ulic odegrały rolę dwa środowiska: mieszkańcy będący twórcami i użytkownikami tego nazewnictwa i urzędy. Nazwy ulic pierwszej grupy powstają zawsze w związku z cechami określonego terenu.  Nazwy ulic tworzone w urzędach na ogół powielają istniejące wzorce.

Taki jest nasz obyczaj odwieczny przez setne pokolenia ojców naszych na tej ziemi uświęcony, obyczaj piękny, jak ta świętość związku małżeńskiego, obyczaj, który powinien być szanowany jako błogosławieństwo rodzicielskie. To też ludzie rozważni i obyczaj praojców miłujący, szanują i zachowują dawne zwyczaje weselne swojego narodu, a jeno głupi i lekkomyślni lekceważą je sobie, nie pomnąc, że dzieci, które obyczaj ojców zapomniały, nie będą dobrej doli i błogosławieństwa rodzicielskiego miały.

Rozwój cywilizacyjny ziem obecnego powiatu wołomińskiego, jaki dokonał się w szczególności w drugiej połowie XIX w., był głównym czynnikiem, który spowodował powolny, ale niestety nieuchronny zanik dawnych obrzędów, wierzeń i tradycji na ich terenie.

Duży odsetek ludności napływowej, rozluźnienie więzi rodzinnych oraz szerszy dostęp do edukacji to kolejne czynniki, które także wpłynęły na odwrót od kontynuacji dawnych zwyczajów, który trwa do czasów obecnych. Dlatego też, Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej przeprowadził serię wywiadów ze starszymi mieszkańcami powiatu, czego celem było zebranie możliwie szerokiego materiału dotyczącego struktury obrzędowej wesel i pogrzebów na terenie powiatu wołomińskiego w dawnych latach. Przepytywani informatorzy mieli od 70 do 92 lat, stąd dostarczone przez nich informacje dotyczyły głównie okresu bezpośrednio przed II wojną światową i zaraz po niej. Niekiedy rozmówcy przytaczali informacje przekazane przez swoich rodziców bądź dziadków, stąd mogły one dotyczyć nawet początków XX w. Wywiady zostały przeprowadzone w następujących miejscowościach: Wołomin, Ruda gm. Radzymin, Ciemne gm. Radzymin, Borzymy gm. Jadów, Wójty gm. Jadów, Józefów gm. Dąbrówka, Kuligów gm. Dąbrówka, Kowalicha gm. Dąbrówka, Ludwinów gm. Dąbrówka, Klembów, Stryjki gm. Tłuszcz, Jasienica gm. Tłuszcz, Łysobyki gm. Tłuszcz.

Jan Gaudenty Skrzypiński urodził się 12 II 1891 r. w majątku Pólko, który był własnością jego matki, Karoliny z Grabanów. Ta mała miejscowość podobnie jak i dzisiaj należała do gminy Radzymin. Jego ojciec, Tadeusz, był lekarzem weterynarii. Dzieciństwo mały Skrzypiński spędził w majątku rodzinnym, uczył się w szkole elementarnej w pobliskim Radzyminie. Po ukończeniu szkoły technicznej w Warszawie rodzice wysłali go na studia do Kijowa. Tam kształcił się na wydziale mechanicznym Instytutu Politechnicznego. Studia ukończył w czasie pierwszej wojny światowej, już po obaleniu caratu w Rosji, w czerwcu 1917 roku. Najpierw został kierownikiem warsztatów samochodowych w Tarnopolu, następnie dyrektorem technicznym fabryki maszyn i narzędzi rolniczych w Kralewcu, w guberni czernihowskiej. Podczas zawieruchy wojennej na Ukrainie, w latach 1920 – 1921 był kierownikiem technicznym fabryki „Pneumatyk” w Krzywym Rogu. Do kraju powrócił po zakończeniu wojny polsko – bolszewickiej, gdy na podstawie uchwał traktatu ryskiego znajdujący się w Rosji, na Ukrainie i Białorusi Polacy mogli wrócić do Ojczyzny.

W 1921 r. Skrzypiński wrócił do rodzinnego Pólka. 14 listopada tego roku podjął pracę w Fabryce Karabinów w Warszawie na stanowisku naczelnego inżyniera. W 1928 r.został dyrektorem technicznym tej fabryki, a w 1932 r. – naczelnym dyrektorem.

Praca niniejsza stanowi próbę ustalenia zbioru mazowieckich gwarowych cech fonetycznych, które jeszcze utrzymują się w mowie najstarszych mieszkańców powiatu wołomińskiego. Jak wiadomo powszechne niegdyś gwarowe fakty językowe zatarły się już w znacznym stopniu pod wpływem różnych czynników unifikujących takich jak powszechna oświata, czy środki masowej komunikacji (radio, telewizja, prasa), zwłaszcza w okolicach Warszawy. Mieszkańcy wsi opanowali częściowo system polszczyzny literackiej i są w pewnym sensie dwujęzyczni – z jednej strony w sytuacjach nieoficjalnych, rodzinnych czy sąsiedzkich, posługują się gwarą, z drugiej w kontaktach oficjalnych używają polszczyzny literackiej, mającej często szereg wtrętów gwarowych. W takich warunkach polszczyzna gwarowa szybko zanika. O ile kilkadziesiąt lat temu gwary utrzymywały się całkiem dobrze, tak, że można było znaleźć we wsi młodych informatorów wprawnie się nimi posługujących, o tyle obecnie jest to prawie niemożliwe.

Materiał gwarowy będący podstawą opracowania zebrano podczas badań dialektologicznych prowadzonych w listopadzie – styczniu 2005/2006 r. we wsiach: a) Borucza, gm. Strachówka; b) Guzowatka, gm. Dąbrówka; c) Klembów, gm. Klembów; d) Kukawki, gm. Jadów; e) Ruda, gm. Radzymin; f) Trojany, gm. Dąbrówka; g) Strachówka, gm. Strachówka; h) Zawady, gm. Radzymin.

W nagraniach udział wzięli najstarsi mieszkańcy powiatu wołomińskiego (11 osób) w wieku od 72 do 84 lat. Trzon materiału stanowią bezpośrednie wywiady z informatorami nagrywane w sytuacji oficjalnej na płyty MD, z wykorzystaniem dyktafonu cyfrowego Hi-MD firmy Sony. Uzyskany materiał (około 40 godzin) obejmuje swobodne rozmowy oraz odpowiedzi na pytania przygotowane na podstawie kwestionariusza do badań dialektologicznych K. Dejny.

Porównawczo wykorzystano materiał gwarowy zbierany z terenu powiatu wołomińskiego w znacznych odstępach czasowych: od początków XX wieku (prace K. Nitscha), poprzez lata dwudzieste – trzydzieste…

Pierwsze nauki pobiera Kazimierz Narbutt w Szczuczynie (dziś Bia­łoruś), w szkole prowadzonej przez pijarów. 25 lipca 1755 roku wstępuje do nowicjatu pijarskiego w Lubieszowie, który w tamtym czasie należał do powiatu Pińskiego. Przebywał tam do 1757 roku. Potem przeniósł się do filozoficzo-teologicznego kolegium pijarskiego w Dąbrowicy. Po kolejnych dwóch latach skierowany został do innego kolegium pijarskiego w Wilnie, tam studiował ?pod przewodnictwem znakomitych nauczycieli: Wykowskiego, Oskierki, Sirucia, a pod rektorstwem Dogiela, poświęcał się szczególnie, z indywidualnego popędu, filozofii i matematyce.

Grzegorz P. Dudzik
Studia i Materiały do dziejów Powiatu Wołomińskiego (2006)

• ksiądz Ignacy Nagurczewski – poeta, tłumacz, pedagog, wspaniały mówca i kaznodzieja, profesor Collegium Nobilium i Szkoły Rycerskiej;
• ksiądz Kazimierz Narbutt, wybitny działacz Komisji Edukacji Na­rodowej i przewodniczący jej Wydziału do Spraw Szkół i Ksiąg Elementarnych;
• ­ksiądz Teofil Kozłowski, który na rozbudowę radzymińskiej świątyni przeznaczył cały swój prywatny majątek;
• ­ksiądz Aleksander Kobyliński, bohaterski proboszcz w dniach wielkiej, sierpniowej próby 1920 roku.

W długim szeregu zasłużonych dla miasta proboszczów ważne miejsce zajmuje zmarły 30 października 2005 roku ksiądz prałat Stanisław Lis. Przeszedł on do historii jako dobry gospodarz i kustosz Cmentarza Żołnie­rzy Polskich 1920 roku. Był synem Jakuba i Zofii z domu Gajdowicz. Uro­dził się 2 maja 1914 roku w Krubinie koło Sannik w Diecezji Łowickiej. Święcenia kapłańskie otrzymał 19 czerwca 1943 roku w Warszawie od biskupa Antoniego Szlagowskiego. Był wikariuszem w parafiach w Mo­gielnicy, Makowie, Świętej Anny w Grodzisku Mazowieckim, Nawrócenia Świętego Pawła Apostoła w Warszawie – Grochowie, Św. Stanisława w Warszawie – Woli. Pierwsze probostwo objął w 1961 roku w parafii Nie­gów, skąd po śmierci radzymińskiego proboszcza Zygmunta Kowalskiego w 1976 roku przybył do Radzymina. Oprócz probostwa piastował funkcję radzymińskiego dziekana. Ten urząd pełnił do 1999 roku, czyli jeszcze 6 lat po zdaniu probostwa swemu następcy i przejściu na emeryturę. ­

Ukoronowaniem jego działalności był dekret księdza biskupa ordynariusza Kazimierza Romaniuka o podniesieniu radzymińskiej świątyni do rangi Kolegiaty i ustanowieniu przy niej Kapituły Kolegiackiej Radzymińskiej. On sam został mianowany jej prepozytem. ­­

W pamięci Radzyminiaków pozostanie jako bardzo dobry gospodarz.

Jan Wnuk
Studia i Materiały do dziejów Powiatu Wołomińskiego (2006)

Pochodziła ze znanego czeskiego rodu Waldsteinów. Mając 14 lat, poślubiła dużo starszego od siebie Michała Fryderyka Czartoryskiego, najstarszego z trzech synów księcia Kazimierza Czartoryskiego, pana na Klewaniu i Żukowie. Mąż księżnej był Wielkim Kanclerzem Litew­skim i jednym z najznakomitszych Polaków epoki Oświecenia. Ignacy Krasicki napisał o nim, że był „wiadomością praw i doskonałością przymiotów stawny„, a Gazeta Warszawska z 1775 roku, donosząc o jego śmierci, napisała „równą może, ale większej nigdy naszych kościołów dzwony całej ojczyzny nie ogłaszały straty nad teraźniejszością?”. Stanisław Trembecki, poeta epoki stanisławowskiej, autor wspaniałego wiersza na jego śmierć, w którym opisał całe życie księcia, wyraził myśl, że wielkie wypadki poprzedza śmierć wielkich ludzi: „Polska się przed tym zgonem rozpadła na ćwierci!”.

Czartoryscy mieli trzy córki: Antoninę, Konstancję i Aleksandrę. Dwie pierwsze były kolejnymi żonami Jana Jerzego Flemminga i zmarły obie w wieku 22 lat. Trzecia córka Aleksandra Ogińska przeżyła swoją matkę.

Księżna Eleonora po śmierci córki Antoniny wychowywała w Woł­czynie, koło Brześcia – posiadłości rodowej Czartoryskich i Poniatow­skich – jej córkę Izabellę, późniejszą „panią na Puławach” i „Matkę Ojczyzny” jak ją nazywali współcześni ze względu na jej wielki patriotyzm. Księżna w czasie pobytu w Wołczynie przyczyniła się wydatnie do restauracji tej posiadłości. Odnowiła pałac i park. Meble sprowadziła z Francji a drzewa do parku z całego świata. Była kobietą łagodną, spokojną i gospodarną. Również dzięki niej o rodzie Czartoryskich mówiono, że jest „małą rządną Rzeczypospolitą w dużej Rzeczypospolitej nierządnej”.

Jan Wnuk
Studia i Materiały do dziejów Powiatu Wołomińskiego (2005)

Jego ojciec kierował seminarium nauczycielskim, którego spadkobiercą jest obecne Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida w Radzyminie. Julian Ochorowicz uczył się w szkołach w Warszawie i w Lublinie. W 1866 wstąpił na wydział filozoficzno-historyczny Szkoły Głównej. Później kontynuował studia na Uniwersytecie Warszaw­skim. od początku studiów aktywnie tworzył ruch młodych pozytywistów skupionych wokół Przeglądu Tygodniowego. Tytuł magistra otrzymał w 1872 roku na wydziale fizyko-matematycznym. W latach 1873-1874 studiował na Uniwersytecie w Lipsku, gdzie obronił pracę doktorską.

Pracował z Henrykiem Sienkiewiczem przy redakcji czasopisma Niwa. W 1875 roku habilitował się i rozpoczął prace jako samodzielny docent przy uniwersytecie we Lwowie. Wykładał psychologię i filozofię. Jego zainteresowania z czasem przesunęły się na zagadnienia z pogranicza zawansowanej techniki i parapsychologii. Pracował nad przenoszeniem obrazu i dźwięku na odległość, prowadził badania z zakresu hipnozy i somnambulizmu, zajmował się fizjologią. W 1882 roku wyjechał do Paryża. Opublikował tam swoje artykuły dotyczące hipnozy i możliwości naukowej oceny podlegania jej, czym otworzył sobie drogę do współpracy z paryskim Towarzystwem Biologicznym. Praco­wał także nad wynalazkami technicznymi – modernizował mikrofon, opracowywał aparaty telefoniczne. W 1905 roku Julian Ochorowicz zo­stał jednym z redaktorów Annales des Sciences Psychiques, a rok później sekretarzem Instytutu Psychologii w Paryżu. W następnych la­tach osiedlił się w Wiśle, rozsławiając tę miejscowość jako uzdrowisko, prowadząc tam badania nad hipnozą. W 1912 roku Julian Ochorowicz powrócił do Warszawy w aurze wybitnego specjalisty zagadnień psy­chologii. Zmarł l maja 1917 roku. ­­­­

Ze względu na interdyscyplinarność zainteresowań Juliana Ochorowicza trwają naukowe dyskusje dążące do ustalenia, w jakiej z dzie­dzin nauki jego prace miały istotne znaczenie.

Studia i Materiały do dziejów Powiatu Wołomińskiego (2005)