– Jest Pani dyrektorem Powiatowej Galerii Korozja i Kolor od 2002 roku. Skąd czerpie Pani pokłady energii na prowadzenie tej placówki przez tyle lat?

– To po prostu fajna i ciekawa praca. Oprócz organizowanych regularnie wystaw w Galerii jako Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej budujemy muzeum regionalne, zbieramy eksponaty etnograficzne, wreszcie organizujemy badania etnograficzne dotyczące naszego powiatu i wydajemy publikacje o naszym regionie. Mam poczucie, że robię coś ważnego; poza tym rzeczywiście interesuje mnie ta tematyka. Dlatego ta praca naprawdę daje mi satysfakcję.

– Skąd biorą się pomysły na wystawy? Czy zdarza się, że artyści sami zgłaszają się do Pani z prośbą o wernisaż?

– Rzeczywiście w wielu przypadkach artyści zgłaszają się sami. Nie oznacza to oczywiście, że prezentujemy każdego, kto przychodzi do Ośrodka z propozycją wystawy. Nie pokazujemy prac dzieci i bardzo młodych ludzi, chcemy także, aby twórcy-amatorzy jednak mieli już za sobą jakiś bagaż doświadczeń artystycznych i życiowych. Poza tym w naszych okolicach mieszkają bądź tworzą także profesjonalni twórcy z wykształceniem akademickim – na takich ludziach także bardzo nam zależy – przecież są oni wizytówką naszego regionu. Bardzo ciekawe są także wystawy kolekcjonerów. Wielu mieszkańców ma niezwykle ciekawe zbiory, które staramy się pokazywać przynajmniej raz w roku na wystawach kolekcjonerskich.

– Co sądzi Pani o artystycznym poziomie regionalnych twórców?

– Tak jak nie można mówić o jakimś jednolitym stylu artystów naszego regionu, tak trudno też mówić jednolitym poziomie ich twórczości. Są bardzo zdolni ludzie, i tacy, przed którymi jeszcze dużo pracy. Myślę, że na ogólnym tle wyjątkowo dobrze prezentują się nasi regionalni rzeźbiarze. Prace takich twórców jak Józef Skrzypkowski, Stefan Szymborski czy Mirosław Bujalski rzeczywiście prezentują całkiem wysoki poziom wykonawstwa.

– Którą z dotychczasowych wystaw wspomina Pani jako największy sukces, zarówno swój osobisty, jak i artysty?

– Myślę że najważniejszą wystawą, jaką zorganizowałam, była właśnie prezentacja prac powiatowych rzeźbiarzy. Udało się nam wówczas zgromadzić ponad 100 prac 10 rzeźbiarzy amatorów z całego powiatu. Wystawa Wyczarowane dłutem pozwoliła nie tylko na wyeksponowanie ich twórczości, ale także na wzajemne zapoznanie się tego środowiska i porównanie twórczości. Bardzo ważnym wydarzeniem jest także coroczna Świąteczna Giełda Talentów, gdzie prezentują się artyści-amatorzy i rękodzielnicy z powiatu. Co roku przed Bożym Narodzeniem organizujemy trzydniowy pokaz ich twórczości, który ściąga kilkaset osób. To ważne wydarzenie nie tylko dla nich, ale i dla regionu, bo to jedyny tak duży kiermasz rękodzieła w powiecie. Dla nas jest to także ważne wydarzenie, ponieważ pozwala nam zintegrować to środowisko wokół Ośrodka Dokumentacji Etnograficznej, a mnie osobiście poznać wiele interesujących postaci.

– Co w sztuce jest Pani najbliższe? Jaki kierunek, styl? Czy kieruje się Pani swoimi preferencjami w przygotowywaniu nowych wystaw?

– Interesuje mnie ikonografia, dlatego lubię malarstwo średniowieczne. Dzięki bogatej symbolice można je czytać jak książkę. Dla tych samych powodów bardzo podoba mi się malarstwo Bractwa Prerafaelitów, XIX-wiecznej grupy artystów angielskich, nawiązujących do sztuki przed Rafaelem. Podobna swoista prostota cechuję sztukę ludową, dlatego moje ulubione wystawy, to ekspozycje rękodzieła bądź sztuki nawiązującej do ludowej.

– Co wynika z odbywających się wernisaży? Jakie znajomości? Kolejne wystawy?

– Dzięki tym pokazom mieszkańcy regionu mają możliwość poznania lokalnych twórców. Każda wystawa to jednak przede wszystkim przeżycie dla autorów lub kolekcjonerów. Zdarza się, że dzięki przekazom telewizyjnym z naszych wystaw, stają się oni szerzej rozpoznawalni, i a ich twórczość bądź zbiory wzbudzają zainteresowanie szerszej publiczności. Dla mnie osobiście jest to okazja do poznania wielu niezwykle ciekawych osobowości, także z różnych instytucji zajmujących się podobną działalnością do naszej, którzy wielokrotnie mnie potem wspomagają.

– Słyszałam o planach przeniesienia galerii do nowopowstającego budynku. Gdzie byłaby nowa siedziba Korozji i Koloru i kiedy odbędzie się ewentualna przeprowadzka?

– Nowa siedziba Ośrodka Dokumentacji Etnograficznej będzie się znajdować w budynku Fabryczki na ul. Orwida w Wołominie i to właśnie tam będzie galeria Ośrodka. Najprawdopodobniej będzie to jednak miejsce o zupełnie innym kształcie i atmosferze niż Galeria Korozja i Kolor. Dokładny termin rozpoczęcia działalności w nowej siedzibie trudno jeszcze sprecyzować.

– Obecnie w galerii można podziwiać srebrną biżuterię artystyczną Woytka Rygało. Jakie są plany na kolejne wernisaże?

– Już niedługo wystawa Marty Piwockiej – nazwisko znane osobom związanym z Akademią Sztuk Pięknych w Warszawie. Planujemy także między innymi wystawę rzeźbiarki z Dąbrówki, wystawę archiwalnych zdjęć mieszkańców Zielonki, czy wreszcie pokaz prac studentów ASP oraz jak zwykle Świąteczną Giełdę Talentów. A poza tym – dalsze badania regionalne i prace nad rocznikiem Studia i materiały do dziejów powiatu wołomińskiego, warsztaty etnograficzne dla nauczycieli i młodzieży oraz spotkania z interesującymi ludźmi, podróżnikami, etnografami.

Rozmawiała Sylwia Kowalska

Nasfeterowie byli rodziną ściśle związaną ze środowiskiem artystycznym jeszcze przed II wojną światową. Stefan Nasfeter z Wołomina, stryj Janusza, był przed wojną właścicielem studia fil­mowego w Warszawie oraz kina w Wołominie. ­

Kiedy przystępowaliśmy do zbierania mate­riałów o Januszu Nasfeterze, zastanowił nas ogromny wkład twórczości Janusza Nasfetera w historię polskiego kina – a szczególnie kina dla dzieci i o dzieciach, przy jednoczesnym braku opracowań, które w sposób syntetyczny ujmowałyby dorobek tego reżysera. Nawet śmierć Janusza Nasfetera, w 1998 r., przesz/a w opinii publicznej niejako ukradkiem, przypieczętowując nieobecność reżysera w ży­ciu artystycznym w ostatnich latach jego życia.

Podjęliśmy próbę przypomnienia postaci Janusza Nasfetera, mimo przekonania że ze względu na ogrom jego twórczości głównie fil­mowej, ale także pisarskiej i graficznej, jest to zadanie znacznie przekraczające możliwości ma/ej publikacji towarzyszącej przeglądowi je­go filmów. Książka nie jest kompendium wiedzy o Januszu Nasfeterze, chociaż może być wstę­pem do dyskusji nad twórczością tego wielkie­go i zapomnianego reżysera.

W 1998 roku Piotr Łazarkiewicz napisał: „Śmierć Janusza Nasfetera uświadamia nam jeszcze raz potrzebę opisania historii polskiego kina. Prawdziwego, nie poddanego rozmaitym presjom, przewartościowania jego dorobku. Ktoś to powinien w końcu zrobić. Tylko kto?”

Podjęliśmy wyzwanie ustalenia jednego, małego i zapomnianego elementu tej pożąda­nej układanki. Przedstawiamy Janusza Nasfe­tera… na tle rodziny wołomińskich Nasfeterów.

G. P. Dudzik, J. Boguszewska
Nasfeterowie
Ząbki 2004

Taki jest nasz obyczaj odwieczny przez setne pokolenia ojców naszych na tej ziemi uświęcony, obyczaj piękny, jak ta świętość związku małżeńskiego, obyczaj, który powinien być szanowany jako błogosławieństwo rodzicielskie. To też ludzie rozważni i obyczaj praojców miłujący, szanują i zachowują dawne zwyczaje weselne swojego narodu, a jeno głupi i lekkomyślni lekceważą je sobie, nie pomnąc, że dzieci, które obyczaj ojców zapomniały, nie będą dobrej doli i błogosławieństwa rodzicielskiego miały.

Rozwój cywilizacyjny ziem obecnego powiatu wołomińskiego, jaki dokonał się w szczególności w drugiej połowie XIX w., był głównym czynnikiem, który spowodował powolny, ale niestety nieuchronny zanik dawnych obrzędów, wierzeń i tradycji na ich terenie.

Duży odsetek ludności napływowej, rozluźnienie więzi rodzinnych oraz szerszy dostęp do edukacji to kolejne czynniki, które także wpłynęły na odwrót od kontynuacji dawnych zwyczajów, który trwa do czasów obecnych. Dlatego też, Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej przeprowadził serię wywiadów ze starszymi mieszkańcami powiatu, czego celem było zebranie możliwie szerokiego materiału dotyczącego struktury obrzędowej wesel i pogrzebów na terenie powiatu wołomińskiego w dawnych latach. Przepytywani informatorzy mieli od 70 do 92 lat, stąd dostarczone przez nich informacje dotyczyły głównie okresu bezpośrednio przed II wojną światową i zaraz po niej. Niekiedy rozmówcy przytaczali informacje przekazane przez swoich rodziców bądź dziadków, stąd mogły one dotyczyć nawet początków XX w. Wywiady zostały przeprowadzone w następujących miejscowościach: Wołomin, Ruda gm. Radzymin, Ciemne gm. Radzymin, Borzymy gm. Jadów, Wójty gm. Jadów, Józefów gm. Dąbrówka, Kuligów gm. Dąbrówka, Kowalicha gm. Dąbrówka, Ludwinów gm. Dąbrówka, Klembów, Stryjki gm. Tłuszcz, Jasienica gm. Tłuszcz, Łysobyki gm. Tłuszcz.

Laskowo-Głuchy to jednak nie jedyna miejscowość na terenie po­wiatu wołomińskiego i w jego okolicach związana z osobą Norwida i jego krewnymi. Do chwili obecnej w Strachówce znajduje się parterowy dwór stojący na miejscu dworku należącego niegdyś do Hilarii Sobieskiej, pra­babki poety. Tam, po śmierci matki, wychowywała się wnuczka Sobieskiej, późniejsza Ludwika Norwidowa. Tam także prawdopodobnie Ludwika poznała swego przyszłego męża – zaprzyjaźnionego z Sobieskimi Jana Norwida. Ich ślub miał miejsce w 1818 roku w nieodległym kościele w Sulejowie. Norwidowie mieszkali w Strachówce przez kolejne trzy lata; tam także przyszły na świat ich dzieci – Ludwik i Paulina.

Norwidowie z pewnością bywali także w Dąbrówce i w swoim para­fialnym kościele p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, gdzie Cyprian Nor­wid został ochrzczony. W księgach parafialnych zachowały się akty naro­dzin braci Cypriana i Ksawerego Norwidów oraz akty zgonu ich rodziców. Na dąbróweckim cmentarzu można oglądać symboliczny grób matki poety – Ludwiki Norwidowej .

Inne miejscowości powiatu wołomińskiego związane z poetą, to z pewnością Wólka Kozłowska i Postoliska. W Wólce Kozłowskiej do połowy lat pięćdziesiątych dziewiętnastego wieku mieszkał niezwykle sza­nowany przez Cypriana Norwida drugi syn Hilarii Sobieskiej, Jan Sobieski oraz jego – żona p. v. Lasocka, właścicielka…

Osobą, której losy tragicznie wpisały się w historię Polski, był stryj Bolesława, Jan (1834-1864). Pracował jako rewizor dochodów tabacznych w Warszawie, gdy w 1863 roku wybuchło Powstanie Styczniowe, do którego się przyłączył. Kiedy Romuald Traugutt objął dyktaturę, Jan Jeziorań­ski pełnił funkcję referenta, a następnie komisarza komunikacji przy Sekretariacie Rządu Narodowego, wreszcie kierownika poczty Rządu. Aresztowany przez Rosjan, torturowany i męczony, wraz z Trauguttem, Krajew­skim, Toczyskim i Żulińskim został stracony na stokach Cytadeli  sierpnia 1864 roku. Pozostawił poślubioną dwa lata wcześniej żonę i córkę. Stry­jecznym bratem Jana Jeziorańskiego był Antoni Jeziorański, generał Powstania Styczniowego, dowódca oddziałów polskich podczas wielu potyczek i bitew, uczestnik ruchu patriotycznego i spiskowego, więziony w Cytadeli, a także w Kufstein i Meran.­­­­­

Warto nadmienić, że potomkiem tego rodu był również Jan Nowak Jeziorański (prawdziwe nazwisko: Zdzisław Antoni Jeziorański), słynny kurier z Warszawy, założyciel radia Wolna Europa. Wielką estymą i szacunkiem darzył on swego dalekiego krewnego.

Jolanta Boguszewska
Studia i Materiały do dziejów Powiatu Wołomińskiego (2006)

Spośród wszystkich regionów Polski Mazowsze przez lata było wy­raźnie niedoceniane i lekceważone przez historyków sztuki. Relatywne zacofanie tego obszaru spowodowało, że nie wytworzyły się tu warun­ki dla powstania wielu magnackich fortun, które mogłyby stymulować rozwój architektury i sztuki. Dlatego też, niewiele jest na Mazowszu okazałych rezydencji magnackich. W zamian za to, Mazowsze jest regionem dość bogatym w siedziby zamożnej i średniozamożnej szlachty, tzw. dwory szlacheckie.

Na temat zagadnienia dworu szlacheckiego nie ma bogatej litera­tury. Problematyki dworu polskiego jako zjawiska kulturowego dotyczą materiały seminariów organizowanych od kilku lat przez oddział Kielecki Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Problemem dworu szlachec­kiego, jako trwałego elementu polskiej kultury i sztuki, zajęła się rów­nież Marta Leśniakowska w swojej pracy: „Polski dwór”: wzorce archi­tektoniczne, mit, symbol, Warszawa 1992. Inne publikacje dotyczące tego tematu, to głównie literatura pamiętnikarska, publikowana ­z oczywistych względów – dopiero po 1989 roku. Tematyki dworów szlacheckich wyłącznie na Mazowszu dotyczą publikacje Tadeusza Ste­fana Jaroszewskiego i Waldemara Baraniewskiego: Po pałacach i dwo­rach Mazowsza, Warszawa 1995, oraz Pałace i dwory w okolicach Warszawy, Warszawa 1992. Prace te jednak pomijają niektóre, dość istotne siedziby szlacheckie, jak np. pałac w Chrzęsnem; ponadto sku­piają się głównie na zagadnieniach architektonicznych, pomijając inne funkcje, jakie spełniał dwór szlachecki.

Jolanta Boguszewska
Studia i Materiały do dziejów Powiatu Wołomińskiego (2005)