Moderator spotkania – Jarosław Stryjek.

Wśród uczestników spotkania rozlosujemy egzemplarz książki.

7 czerwca 2017 r. (środa), godz. 18:00

Galeria Przy Fabryczce, Wołomin, ul. Orwida 20

Spotkanie poprzedzi koncert muzyki tradycyjnej w wykonaniu Kapeli Ludowej Mazowszanie, która zagra tradycyjne melodie z naszych stron oraz popularne pieśni ludowe.

U włościan z pod Radzymina, Mińska, Jadowa, przeważa również na głowie włos jasny. Twarz jest u nich niezbyt płaską, nos mierny, wzrost mężczyzn dochodzi nierzadko do 170 cm i wyżej. Fizycznie są silniejsi i żywsi od chłopa podlaskiego. Kobiety także więcej niż Podlasianki ożywione i rozmowne, są też od nich pracowitsze, i bardziej w gospodarstwie zabiegliwe.

 Oskar Kolberg
Mazowsze – obraz etnograficzny. T. 3, Mazowsze leśne

Jadów, dawne miasto, obecnie wieś i siedziba gminy, leży nad rzeką Osownicą (lewy dopływ Liwca), w powiecie wołomińskim województwa mazowieckiego, w północno-wschodniej części Kotliny Warszawskiej, w Nizinie Mazowieckiej. Najdawniejsza wzmianka historyczna datuje się na lata 1414-1425 (Jadowo). Od wyrazu jad utworzono przezwisko Jad, a od niego nazwę dzierżawną Jadów.

1.1. Początki osadnictwa

Obszar ten porastała odwieczna puszcza, przerywana rozlewiskami bagien. Stąd też inne określenia tej ziemi takie jak: Puszcza Sulejowska, Puszcza Kamieniecka lub Puszcza Jadowska. W bezdrożach puszcz ważną rolę odgrywały rzeki, z którymi nierozerwalnie wiąże się osadnictwo tych ziem.

Aby zdobyć pewien obszar pod uprawę, każdy osadnik musiał wypalić część przydzielonej mu puszczy. Wypalanie było koniecznym i pierwszym zabiegiem wobec niedostatku i niedoskonałości ówczesnych narzędzi. Śladem tej pionierskiej gospodarki są nazwy dwóch miejscowości: Pogorzelec (zbudowany na pogorzeli) i Łazy (obszary roli otrzymane przez wypalanie krzaków, łozy, drzew), które należą do sąsiedniej gminy Łochów. W połowie XII w. dokonano ogromnego ulepszenia narzędzi rolniczych. Zwiększona wydajność zachęcała możnych do popierania osadnictwa na niezagospodarowanych terenach – nakładano niezbyt wysokie świadczenia. Szybki rozwój techniki w rolnictwie (wprowadzenie regularnej trójpolówki, nawożenie) spowodował, że plony zaczęły przekraczać liczbę trzech ziaren z jednego użytego do zasiewu.

Dla Jadowa i jego okolic dzieje historyczne udokumentowane najstarszym zapisem zaczynają się datą 1473 r., kiedy to książę Kazimierz, biskup płocki, brat księcia Mazowsza i Rusi Bolesława IV erygował parafię jadowską. Można z tego wnioskować, że pod koniec XV w. były to okolice na tyle zagospodarowane i ludne, stanowiące ośrodek życia gospodarczego, iż biskupi płoccy przystąpili do wprowadzenia tutaj administracji kościelnej.

Dzięki temu, że Jadów był położony na skrzyżowaniu szlaków handlowych wiodących z Liwa…

Taki jest nasz obyczaj odwieczny przez setne pokolenia ojców naszych na tej ziemi uświęcony, obyczaj piękny, jak ta świętość związku małżeńskiego, obyczaj, który powinien być szanowany jako błogosławieństwo rodzicielskie. To też ludzie rozważni i obyczaj praojców miłujący, szanują i zachowują dawne zwyczaje weselne swojego narodu, a jeno głupi i lekkomyślni lekceważą je sobie, nie pomnąc, że dzieci, które obyczaj ojców zapomniały, nie będą dobrej doli i błogosławieństwa rodzicielskiego miały.

Rozwój cywilizacyjny ziem obecnego powiatu wołomińskiego, jaki dokonał się w szczególności w drugiej połowie XIX w., był głównym czynnikiem, który spowodował powolny, ale niestety nieuchronny zanik dawnych obrzędów, wierzeń i tradycji na ich terenie.

Duży odsetek ludności napływowej, rozluźnienie więzi rodzinnych oraz szerszy dostęp do edukacji to kolejne czynniki, które także wpłynęły na odwrót od kontynuacji dawnych zwyczajów, który trwa do czasów obecnych. Dlatego też, Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej przeprowadził serię wywiadów ze starszymi mieszkańcami powiatu, czego celem było zebranie możliwie szerokiego materiału dotyczącego struktury obrzędowej wesel i pogrzebów na terenie powiatu wołomińskiego w dawnych latach. Przepytywani informatorzy mieli od 70 do 92 lat, stąd dostarczone przez nich informacje dotyczyły głównie okresu bezpośrednio przed II wojną światową i zaraz po niej. Niekiedy rozmówcy przytaczali informacje przekazane przez swoich rodziców bądź dziadków, stąd mogły one dotyczyć nawet początków XX w. Wywiady zostały przeprowadzone w następujących miejscowościach: Wołomin, Ruda gm. Radzymin, Ciemne gm. Radzymin, Borzymy gm. Jadów, Wójty gm. Jadów, Józefów gm. Dąbrówka, Kuligów gm. Dąbrówka, Kowalicha gm. Dąbrówka, Ludwinów gm. Dąbrówka, Klembów, Stryjki gm. Tłuszcz, Jasienica gm. Tłuszcz, Łysobyki gm. Tłuszcz.

Praca niniejsza stanowi próbę ustalenia zbioru mazowieckich gwarowych cech fonetycznych, które jeszcze utrzymują się w mowie najstarszych mieszkańców powiatu wołomińskiego. Jak wiadomo powszechne niegdyś gwarowe fakty językowe zatarły się już w znacznym stopniu pod wpływem różnych czynników unifikujących takich jak powszechna oświata, czy środki masowej komunikacji (radio, telewizja, prasa), zwłaszcza w okolicach Warszawy. Mieszkańcy wsi opanowali częściowo system polszczyzny literackiej i są w pewnym sensie dwujęzyczni – z jednej strony w sytuacjach nieoficjalnych, rodzinnych czy sąsiedzkich, posługują się gwarą, z drugiej w kontaktach oficjalnych używają polszczyzny literackiej, mającej często szereg wtrętów gwarowych. W takich warunkach polszczyzna gwarowa szybko zanika. O ile kilkadziesiąt lat temu gwary utrzymywały się całkiem dobrze, tak, że można było znaleźć we wsi młodych informatorów wprawnie się nimi posługujących, o tyle obecnie jest to prawie niemożliwe.

Materiał gwarowy będący podstawą opracowania zebrano podczas badań dialektologicznych prowadzonych w listopadzie – styczniu 2005/2006 r. we wsiach: a) Borucza, gm. Strachówka; b) Guzowatka, gm. Dąbrówka; c) Klembów, gm. Klembów; d) Kukawki, gm. Jadów; e) Ruda, gm. Radzymin; f) Trojany, gm. Dąbrówka; g) Strachówka, gm. Strachówka; h) Zawady, gm. Radzymin.

W nagraniach udział wzięli najstarsi mieszkańcy powiatu wołomińskiego (11 osób) w wieku od 72 do 84 lat. Trzon materiału stanowią bezpośrednie wywiady z informatorami nagrywane w sytuacji oficjalnej na płyty MD, z wykorzystaniem dyktafonu cyfrowego Hi-MD firmy Sony. Uzyskany materiał (około 40 godzin) obejmuje swobodne rozmowy oraz odpowiedzi na pytania przygotowane na podstawie kwestionariusza do badań dialektologicznych K. Dejny.

Porównawczo wykorzystano materiał gwarowy zbierany z terenu powiatu wołomińskiego w znacznych odstępach czasowych: od początków XX wieku (prace K. Nitscha), poprzez lata dwudzieste – trzydzieste…

Bogata architektoniczna twórczość Józefa Piusa Dziekońskiego jedne­go z najwybitniejszych architektów polskich przełomu XIX i XX w. jest ogromną i interesującą skarbnicą architektonicznych form. Karty poświęcone Dziekońskiemu mają dla nas niezwykle doniosłe znaczenie, stanowią bowiem żywy dowód tego, że jego dzieła znajdowały w oczach jemu współcze­snych i znajdują obecnie pełne zrozumienie i uznanie. Nie napisano jeszcze książki obejmującej całą twórczość architekta. Niektóre tylko obiekty zwłaszcza te okazalsze, znalazły odbicie w nielicznych publikacjach. Przeglądając je uderza zbieżność sądów w ocenie jego dzieł, jako wartościowych, zajmujących wysoką pozycję w architekturze polskiej. Mniejsze obiekty wzniesione przez architekta nie zostały jeszcze opracowane. Jedną z tych budowli jest kościół Znalezienia Krzyża Świętego w Jadowie.

W kościele tym architekt zastosował formy romanizujące rzadko spotykane w budowlach przez niego projektowanych. Właśnie ta odmien­ność skłoniła mnie do bliższego zainteresowania się architekturą tej świątyni. Niestety źródła dostarczają niewiele wiadomości na ten temat. ­

W 1886 r. w Przeglądzie Katolickim ukazała się krótka wzmianka dotycząca omawianego kościoła, a opisująca uroczystość konsekracji świą­tyni dokonaną przez Metropolitę Warszawskiego Wincentego Teofila Cho­ściak-Popiela. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych Kra­jów Słowiańskich zawiera niepełne, fragmentaryczne informacje dotyczące historii wsi i kolejnych właścicieli. Podstawowym źródłem, o jakie oparłam się pisząc pracę, były projekty kościoła wykonane własnoręcznie przez architekta, znajdujące się obecnie w kancelarii parafialnej w Jadowie oraz zachowana tam kronika parafialna prowadzona od 1962 r.

Małgorzata Wyczółkowska
Studia i Materiały do dziejów Powiatu Wołomińskiego (2006)