– bo poezja ma architekturę rozsądku   swego,
i rzeźbę profilu wiersza, i malarstwo światło
cienia, i muzykę powoju słów, i taniec
powtarzanych i odbijanych strof, światło,
i   ciepło  wewnętrznego – sumienia pieśni
w czasie i ogień …

Norwid kształtując własną mowę poetycką, szukał własnej drogi.  Czerpiąc z języka potocznego, dokonywał  sublimacji w język sztuki. Owocem   jego  pracy  są dzieła prawdziwe, piękne i dobre. Dla niego sztuka słowa stała się  „najwyższym z  rzemiosł  apostoła”. Poezja Norwida nie jest teologiczną rozprawą, ona zamyka słowa Świętej Księgi  w parabolach, metaforach i niedomówieniach. A. Dunajski powiada, że przez jego poetycki język piękna, Bóg „wypowiada się” i objawia.

„Poeta – myśliciel, człowiek głęboko i osobiście zaangażowany religijnie, wyraźnie funduje swój symbolizm, opierając się przede wszystkim na Piśmie Świętym oraz własnym doświadczeniu religijnym.”

W ramach obszernego zagadnienia myśli religijnej Norwida skupiono się na jednym wycinku, a mianowicie na nawiązaniach do Biblii. Nie sposób w ramach pracy magisterskiej wyczerpać ten temat, ale można przedstawić charakterystyczne i ważne refleksje o Biblii z na podstawie wybranych wierszy. Będą to w szczególności wiersze z Vademecum, jedynym, a więc reprezentatywnym, autorskim zbiorze liryki Norwida, w którym często przewija się tematyka biblijna. Dla uzupełnienia i ilustracji przytoczono i inne utwory. Zbadanie wybranych, istotnych nawiązań do Biblii powinno pozwolić na ogólniejsze wnioski.

Źródłowym tekstem jest w tej pracy dzieło literackie, a nie tekst ściśle religijny. Jednakże literatura jest częstym i uznanym nośnikiem teologii i sposobem jej wyrażania. Skoro jednak chodzi o teksty literackie, podejść do nich trzeba z odpowiednią metodą, analizując i komentując poezję jako poezję.

Znalezione cytaty – czy częściej aluzje biblijne – będą badane pod kątem ich interpretacji i funkcji w utworze. Nie chodzi o egzegezę odpowiednich tekstów, lecz o sposób ich odczytania…

Laskowo-Głuchy to jednak nie jedyna miejscowość na terenie po­wiatu wołomińskiego i w jego okolicach związana z osobą Norwida i jego krewnymi. Do chwili obecnej w Strachówce znajduje się parterowy dwór stojący na miejscu dworku należącego niegdyś do Hilarii Sobieskiej, pra­babki poety. Tam, po śmierci matki, wychowywała się wnuczka Sobieskiej, późniejsza Ludwika Norwidowa. Tam także prawdopodobnie Ludwika poznała swego przyszłego męża – zaprzyjaźnionego z Sobieskimi Jana Norwida. Ich ślub miał miejsce w 1818 roku w nieodległym kościele w Sulejowie. Norwidowie mieszkali w Strachówce przez kolejne trzy lata; tam także przyszły na świat ich dzieci – Ludwik i Paulina.

Norwidowie z pewnością bywali także w Dąbrówce i w swoim para­fialnym kościele p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, gdzie Cyprian Nor­wid został ochrzczony. W księgach parafialnych zachowały się akty naro­dzin braci Cypriana i Ksawerego Norwidów oraz akty zgonu ich rodziców. Na dąbróweckim cmentarzu można oglądać symboliczny grób matki poety – Ludwiki Norwidowej .

Inne miejscowości powiatu wołomińskiego związane z poetą, to z pewnością Wólka Kozłowska i Postoliska. W Wólce Kozłowskiej do połowy lat pięćdziesiątych dziewiętnastego wieku mieszkał niezwykle sza­nowany przez Cypriana Norwida drugi syn Hilarii Sobieskiej, Jan Sobieski oraz jego – żona p. v. Lasocka, właścicielka…

Niemal truizmem jest dziś stwierdzenie, że Cyprian Norwid rozmijał się z czytelnikami w swoich czasach. Świetnie zapowiadający się młody poeta, który stał się we wczesnej młodości popularny w salonach Warsza­wy, bardzo szybko zaczął pisać utwory, których jego rówieśnicy nie byli w stanie pojąć. Były to zaś czasy, kiedy popularność poetów przypominała dzisiejsze kariery najbardziej znanych aktorów i sportowców. W połowie XIX wieku sport jako zjawisko kulturowe niemal jeszcze nie istniał. Akto­rzy, często nawet podziwiani, stanowili grupę zawodową, która, delikatnie rzecz określając, nie cieszyła się najwyższym szacunkiem. Prawdziwe ka­riery artystyczne osiągali więc muzycy i literaci. Nierzadko zdarzało się, że wdzięczni czytelnicy fundowali ulubionym autorom majątki ziemskie. Uznany poeta mógł więc liczyć na podziw i popularność, które rodziły sukces finansowy. Cyprian Norwid osiągnął taki sukces bardzo szybko i to zarówno w Warszawie jak w salonach europejskich. Był bowiem równie utalentowanym plastykiem. Świadomie jednak z sukcesu i popularności zrezygnował. Nie wiązało się to wszakże z kryzysem talentu i załamaniem twórczym. Do końca życia w pełni panował nad poetyckim warsztatem, mistrzowsko posługiwał się słowem. Mógł więc w każdym okresie pisać wiersze, które podobałyby się i zapewniłyby sukces. Mógł wrócić do salo­nów i mieć pieniądze. Mógł, ale nie chciał. Wybrał osamotnienie i biedę, by pozostać wiernym sobie.

Jego biografia stała się tym samym niemal symbolem losu polskich emigrantów tamtej epoki, którzy z posiadłości szlacheckich trafiali do przy­tułków w Europie Zachodniej. Poeta urodził się przecież w dostatnim pol­skim dworze, który do dziś (w nieodległej miejscowości Laskowo-Głuchy) imponuje harmonią szlacheckiej tradycji architektonicznej. Umarł zaś w całkowitym niemal zapomnieniu w domu św. Kazimierza w Ivry pod Pa­ryżem. Powtórzyć jednak trzeba z naciskiem, że w przypadku Cypriana Norwida tragiczny los był następstwem świadomego wyboru i konse­kwencją obranej…

Poetą jednak najsilniej związanym z ziemią mazowiecką i z racji urodzenia oraz pobytu przez 21 lat swego młodzieńczego życia na Mazowszu był niewątpliwie Cyprian Norwid. Żaden też z naszych wielkich twórców romantycznych nie eksponował tak silnie choćby miejsca swego urodzenia w izbie wielkiej „niebiesko malowanej”, w dworku podwarszaw­skim, „w zagrodzie ( … ) prostej, bezpoetycznej obwodu stanisławowskiego w Mazowszu, równej jak piaski ziemi”. Szum mazowieckich lip wspomnianych w liście do Lenartowicza, widok drzew owocowych tworzących granicę dworskiego warzywnika, doznania zapachów i barw kwiatów łąk Mazowsza powracały nawet w napisanej pod koniec życia w paryskim przytułku noweli „Stygmat”. To właśnie w niej, jak podkreślają to historycy literatury, jawi się „najpiękniejszy u Norwida rzut poetycki polskiego krajobrazu”. Zatrzymajmy się nad tym niezwykłym opisem zapamiętanych wrażeń ze spotkania z wiejską gęsiarką: ­­­­­

… razu jednego o południu stanęła przede mną, jakby obraz, niewielka równina?­

Religijnemu wymiarowi twórczości Norwida poświęcono już dziesiątki książek i artykułów. Czy zatem jest sens, by do tego tematu wracać? Wątpił w to już przeszło dziesięć lat temu Ryszard Przybylski w artykule o sporach romantyków z Kościołem: Krasiński i Norwid byli gorliwymi apologetami Tronu Piotrowego. Nie będziemy się nimi zajmować. I by­najmniej nie dlatego, że kontrowersje z natury rzeczy bardziej przyciągają uwagę aniżeli apologie. Nie. Po prostu ich poglądy w tej kwestii były ba­nalne.

Jednak czy rzeczywiście zagadnienie religijności Norwida jest, jak pisał Przybylski, czymś tak banalnym, że nie warto się już nim zajmować? Przypomnijmy fragment listu poety do Augusta Cieszkowskiego z sierpnia 1852. Napisał go Norwid niedługo po swoich nieudanych staraniach o wstąpienie do zakonu Zmartwychwstańców. Świadczy on o tym, iż ojco­wie Aleksander Jełowicki i Piotr Semenenko, jego niedoszli przełożeni, mieli całkowitą rację dając poecie odpowiedź odmowną: Gdybym dziś zakonnikiem stał się – jutro herezję zrobiłbym – nie mogąc wchodzić do Kościoła kontemplacji, bo w tym trwam i jestem, ale jako czynnik i pracownik – a Kościół, który na Anglię nie przez boleść irlandzką – a na Rosję nie przez boleść polską działa – nie obowiązuje mię w swej akcji i, o ile jest w tej akcji, zginie za niewiele już czasów, bo apostolstwo nie jest dy­plomacją i kuglarstwem, i kabalistyką, ale proroctwem szczerym. Trudno na podstawie tej wypowiedzi uznać poetę za pokornego syna Kościoła i jego „gorliwego apologetę”.
Wbrew pozorom temat nie jest ani banalny, ani tym bardziej wyczerpany. Przede wszystkim nadal brakuje prób spojrzenia na twórczość Norwida z szerszej – nie tyle chrześcijańskiej, ile religijnej – perspektywy. Autorzy opracowań, skupiając się na różnych aspektach katolickiej tożsamości poety, albo w ogóle nie podejmowali tego problemu, albo traktowali go zbyt pobieżnie. Ich zainteresowania krążyły dotąd niemal zupełnie wokół wciąż tego samego zestawu zagadnień…

Jak wytłumaczyć tę rozbieżność ocen? Czy odległością generacyjną dzielącą zbiorowość nauczycieli od zbiorowości uczniów? Często nie bywa ona zbyt wielka. Czy doświadczeniem pedagogicznym nauczycieli? Jak się okazało, bywa ono zawodne. Czy wreszcie utartym stylem odbioru, prze­noszonym z polonistycznego pokolenia na pokolenie od czasu sławnego „odkrycia” Miriama, dokonanego w wiedeńskiej bibliotece? Ale Miriam czytał właśnie poezje Norwida bez uprzedzeń, na egzemplarzu książki nie widniało ostrzeżenie: „uwaga! szczególnie nudne”. Więc cóż? Norwid współczesny, nazywany trafnie „poetą bezdomnym”, staje się ofiarą wła­snej, a właściwie narzuconej mu sławy? Chyba tak. Czas bowiem odciąć się wreszcie od młodopolskiego stylu recepcji i zacząć czytać Vade­mecum, Assuntę, Krakusa i wszystkie inne teksty Norwida jako znak jego myśli, rozważań estetycznych, etycznych, jako ciągłe budowanie kul­turowych pomostów między jednostką i światem. I to światem we wszyst­kich jego przejawach – światem wspólnoty narodowej, światem Europy, światem religii i wojen, światem po omacku szukającym utraconej harmo­nii jednostki i tego, co wobec niej pozostaje zewnętrzne.

Norwid w przeciwieństwie do starszych od niego, wielkich romanty­ków polskich, w swojej biografii twórczej nie przechodził jakiejś gwałtownej zmiany. Gdyby odczytać jego teksty z początku i końca…

Andrzej Fabianowski
Studia i Materiały do dziejów Powiatu Wołomińskiego (2006)