Około Radzymina, Stanisławowa, Jadowa:

Mężczyzni noszą: a) koszulę zgrzebną, b) sukmanę lub sukmanek z grubego sukna jasno-szaraczkowego, niekiedy burego, szarego lub jasno-popielatego; w pobliżu zaś Wisły, Narwi a w części i Bugu, granatowego z dosyć szeroko wywijanym kołnierzem i klapkami obszywanemi tasiemką czarną lub ciemną aż do dołu sukmany. Takież wyszywania bywają u rękawów, na plecach, i u kieszeni z tyłu. Z przodu w miejsce guzików są potrzeby, czyli pętlice z czarnych sznurków do zawiązywania z węgierska. Podszewka bywa zielona, modra, ciemnowiśniowa lub innego (zwykle ciemnego) koloru. Pod sukmankiem jest kamizelka błękitna lub granatowa, długa do pasa lub krótsza, ze świecącemi guzikami mosiężnemi (żółtemi lub białemi), niekiedy z guzikami białemi porcelanowemu.

Bywa ona także taśmą czarną obszyta. Przewiązują się w pół ciała pasem wełnianym różowym (albo amarantowym, wiśniowym; ciemno-czerwonym), związanym w sposób, że końce długie wiszą z obu stron na przodzie w strzępiaste rozrzucone frendzle. Niekiedy (pod Pragą, Karczewem) pas ten bywa z włóczki zielonej i ponsowej. Dalej, z pod pasa pokrywają biodra .i kolana portki szerokie płócienkowe, barwne w paski ciemne lub jasne (zimą sukienne szare, granatowe, czarne i t. d.), albo też gacie białe wkładane w buty. Buty są juchtowe dość szerokie o cholewach stojących i pomarszczonych. Na bokach z zewnątrz u portek ukazuje się czasami (rzęd lub kilka tylko sztuk) guzików porcelanowych białych.

Na szyi i na koszuli noszą chustki białe w kwiaty, albo pstre i kolorowe, dawniej jednak bez chustek tych obywano się ukazując koszulę spiętą i związaną wstążeczką czyli fontaziem. Toż samo powiedzieć można o kapeluszach czarnych dosyć niskich, które ustąpiły teraz miejsca czapkom kroju miejskiego, ciemnego koloru, upowszechnionym już niemal na całem Powiślu. Pod Węgrowem i Sokołowem sukmana staje się bardziej fałdzistą i mniej zgrabną; rzadko także widzieć się przy niej dają taśmy i potrzeby.

Dziewki mają włosy gładko na czole uczesane, z tyłu w warkocz niezbyt długi splecione. Na głowie chustka perkalikowa różnobarwna; najczęściej jest ona koloru ciemno-ponsowego lub ceglastego, z białemi płatkami; u rogów zaś i przy dwóch węzłach z tyłu w kwiaty lub rzuciki białe czarno obwiedzione zdobna. Wiążą ją nie bardzo wysoko, a czasem gładko tylko ściągają na szczycie głowy, spuszczając niedbale dwa jej rogi od tyłu na kark.

Na szyi kilka sznurów (zwykle 4) korali; z tych jedne rzędy złożone są z białych (dętych szklanych) paciorek, drugie z czerwonych. Koszula bywa ze zgrzebnego płótna z szerokim wykładanym kołnierzem czyli z kryzami i równie szerokiemi rękawami; miewa ona białe (rzadziej kolorowe, np. ciemno-błękitne) naszycia u ramiączek i przy brzegach rękawów. Koszula ta sięga kolan. Na nią zakłada się od pasa do kostek idąca spódnica perkalikowa (zwana także kiecka), najczęściej biała w pasy różowe podłużne, lub innego koloru. W pasie przewiązują się krajką wązką (zwykle jasnofijołkową z czarnemi pręgami) przytrzymującą fartuch z dreliszku lub baji w paski ciemno-granatowe, zielone, różowe, żółte i białe w poprzek się ciągnące. Fartuch ten służy także i za płachtę czyli odziewadło, gdy zarzucany bywa jako duża chustka na plecy na koszulę , a czasami i na głowę, dla zasłonięcia jej od skwaru lub deszczu. Zwykle zatem każda kobieta posiada dwie takie płachty, z których jedna służy za fartuch, gdy druga spoczywa na plecach albo na głowie. W zimie podczas mrozu, dziewki chodzą tu (jak w całem prawie Mazowszu) w butach i kożuchach męzkich.

Kobiety zamężne (pod Radzyminem, Okóniewem) noszą pod chustką związaną na głowie w powyżej wskazany sposób, czepiec tiulowy lub siatkowy z wązkim obrąbkiem, wychodzącym z pod chustki na czoło. Pod Mińskiem i Kałuszynem jest on szerszy, zmieniając się poniekąd w fałdziste fryzy. Tak dziewki jak i niewiasty przywdziewają na święto gorsety czyli staniki różnokolorowe kamlotowe, czasami  adamaszkowe lub jedwabne, z krótkiemi (lecz szerokiemi u dołu) klapkami. Są one różnobarwne w pobliżu Bugu, a pod Latowiczem, Stoczkiem, Siedlcami, ponsowego lub pomarańczowego koloru. Pod Kałuszynem, Jadowem, Węgrowem, zastępują je częstokroć ciemnych kolorów kaftany dostatnie, przejęte zapewne od cudzoziemskich osadników.

Oskar Kolberg
Mazowsze – obraz etnograficzny. T. 3, Mazowsze leśne

Do najpowszechniejszych potraw, na rzadko gotowanych (w okolicy Radzymina, Jadowa, Mińska i t.d.) należą:

1) borsc (barszcz) z żyta grubo mielonego (śrutowanego); jest to polewka kwaskowata do której dodają liści burakowych pokrajanych (botwinki), 2) żur z rozczynu ciasta chlebowego z dzieżki, który włożą w garnek z letnią wodą gdzie stoi przez noc a rano na gotującą wleją go wodę, 3) kluski z mlekiem lub wodą (duże jak zacierki), 4) zimne kluski z siadłem mlekiem, 5) zacierki (drobne kluseczki) z wodą okraszone słoniną, 6) groch z polewką lub kartofle w talarki krajane, 7) kasza z mlekiem, 8) kapusta (rzadka i gęsta) z sadłem wieprzowem, 9) kapusta słodka z kartoflami i mlekiem, 10) rosół z mięsem (w Niedzielę gdy kto biedniejszy, w Niedzielę i Czwartek gdy bogatszy).

Na kolacyę zwykli jadać: 11) kartofle na rzadko ugotowane z kaszą, albo 12) kartoflaną zupę w ten sposób przyrządzoną, że kartofle gotowane podają się na jednej misie, na drugiej zaś osolona i opieprzona woda wrząca, do której biesiadnicy wrzucają kartofle krusząc je, a następnie łyżką je wydobywają i jedzą.

Do gęściej przyprawionych potraw, oprócz mięsa gotowanego, należy: 13) groch uwiercony w donicy na massę i okraszony słoniną, zmieszany z szadkowaną kapustą gotowaną i zaprawioną sadłem ; 14) bigos z kapusty z mięsem (na Podlasiu), 15) kiełbasa owinięta w placek (pod Węgrowem, Kossowem) i t. d. Prócz tego ulubione tu są niektóre potrawy (pod Radzyminem, Stanisławowem, Jadowem i t. d.), których przyprawę bliżej nieco określić nam wypada:

16) paparacha v. patarucha v. żarty, jest to lemięszka (gdzieindziej zwana także prażucha lub prażona mąka); na ukrop wody rzucają pszenną mąkę gęsto, i gdy się ugotuje, leją roztopioną słoninę i prażą na węglach.

17) sójki; rozczynia się ciasto jak na bułki i po wyrośnięciu rozwałkuje się na placek cienki, poczem kładzie się na to kupkami jaglaną kaszę uprażoną w słoninie; wszystko to przykrywa się drugim cienkim (takim jak pierwszy) plackiem, dzieli się na pierożki czyli racuchy i stawia się to na piec. Poczem, zdjąwszy, należy to pomazać lub polać tłustością (słoniną) która wsiąka, i drugi raz na piec postawić. Gdy się upiecze, zdjąć i obdzielić pirożkami ludzi kładąc na miseczki (każdy pierog wielkości pięści) gdyż nasiąkłe są tłustoscią. A że ciasto stwardłe przybrało różne kształty zwykle ptaka przypominające, więc chłopaki biorąc to do rąk wykrzykują: kra, kra! (jakoby wrona krakała). Sójki te dają się zwykle kolędnikom czyli chłopakom chodzącym około nowego roku po kolędzie.

18) pyzy z gryczanej mąki umielonej w żarnach, rozczynione drożdżami; gdy ciasto wyrośnie, robią z niego kulki i na wodę rzucają; poczem kładą to na donicę i oblewają słoniną (robią to w zapusty, w ostatki).

19) racuchy v. racużki, placki okrągłe, czasami kapustą okraszone (pod Węgrowem, Kossowem w zapusty).

20) pąki (na śniadanie w Niedzielę) są to kluski z kartofli, które trą na massę, robią z tego gałki i dodają do nich mąki.

21) giza, nogi wołowe gotowane i jedzone na zimno (w ostatki).

22) gorcyca albo zielanina, potrawa z kómosy (ziela) usiekana z kaszą jęczmienną prażoną, i okraszona słoniną. Ziele to jedzą przyprawione w ten sposób w czasie głodu; równie jak i łopuchę (z żółtym kwiatem) i lipinę.

23) podczas v. pode z os z rozsady kapuścianej czyli, guli siekanej, albo z liści kapuścianych z kaszą jęczmienną; praży się to ze słoniną. Inny rodzaj podczosu stanowi marchew siekana z liśćmi kapusty drobniuchno siekanemi i rzepą siekaną; sparzone w garczku stoi to przez noc całą, wraz z kaszą i sadłem. Zowie się ta potrawa kwaśnicą, jeżeli ilość kapusty lub liści kapuścianych w niej przeważa.

W wigilią Bożego Narodzenia jadają z rana śledzia z opłatkiem i wódką. Na wieczerzę jedzą: kluski z pszennej mąki z makiem, suszone owoce (gruszki), kaszę jaglaną z olejem, groch polny lub szablasty z olejem (koniecznie, bo inaczej w roku następnym groch by się nie urodził), kapustę szadkowaną, kaszę gryczaną lub jęczmienną, kartofle; czasami ryby. (Jadów, Dobre i t. d.).

Jako napój służy tu giównie wódka czyli gorzałka. W Węgrowie przyrządzają śliwowicę czyli wódkę ze śliwek, zwaną pejsakówka, zapewne dla tego, że ją pędzą i sprzedają żydzi.

Oskar Kolberg
Mazowsze – obraz etnograficzny. T. 3, Mazowsze leśne

U włościan z pod Radzymina, Mińska, Jadowa, przeważa również na głowie włos jasny. Twarz jest u nich niezbyt płaską, nos mierny, wzrost mężczyzn dochodzi nierzadko do 170 cm i wyżej. Fizycznie są silniejsi i żywsi od chłopa podlaskiego. Kobiety także więcej niż Podlasianki ożywione i rozmowne, są też od nich pracowitsze, i bardziej w gospodarstwie zabiegliwe.

 Oskar Kolberg
Mazowsze – obraz etnograficzny. T. 3, Mazowsze leśne

W 2010 r. mineła 70. rocznica jego śmierci, oraz 125 lat od jego narodzin i cieszę się, że pamięć o nim przetrwała nie tylko w rodzinie Kielaków.

Mam 85 lat, więc niektóre wydarzenia zatarły się w mojej pamięci, ale te, które pamiętam postaram się przedstawić jak najrzetelniej. Dodam też fakty zapamiętane przez całą rodzinę oraz informacje, które są w dokumentach pisanych. Ojca pamiętam tylko ja i moja młodsza siostra Maria, reszta rodziny zna jego historię z opowiadań.

Stanisław Kielak urodził się w listopadzie 1885 r. w Jasienicy w ówczesnym powiecie radzymińskim. W pobliskim Klembowie, w kościele św. Klemensa odbył się chrzest.

Mój dziadek Tomasz Kielak przebywał w Jasienicy prawdopodobnie oddelegowany do pracy na kolei Warszawsko-Petersburskiej. Otwarto ją w 1862 r., a szlak jej przebiegał przez Chrzęsne, gdzie do dzisiaj znajduje się stacja kolejowa.

Nazwisko Kielak stało się znane w okolicy, gdyż dziadkowie mieli trzynaścioro dzieci, z których do wieku dojrzałego dożyło dziewięcioro – dwie córki i siedmiu synów. Kilkoro zmarło w niemowlęctwie, co w XIX w. zdarzało się często. Piszę o dziadku, gdyż to on zapoczątkował społecznikowską działalność Kielaków w Chrzęsnem i okolicy. W historii zapisał się udziałem w komitecie budowy w latach 1913-1919 neogotyckiego kościoła parafialnego wg projektu Henryka Kudery w Postoliskach, wsi sąsiadującej z Chrzęsnem. W kruchcie tegoż kościoła znajduje się tablica z nazwiskami członków komitetu, wśród których widnieje nazwisko Tomasza Kielaka. Około 1890 r. dziadek wrócił z Jasienicy do Chrzęsnego, gdzie posiadał 20 morgów i 98 prętów (ok. 13 ha) ziemi odziedziczonej po swoim ojcu Piotrze z pierwszych nadziałów i serwitutów.

Rozdział I

Bitwa Warszawska 1920 roku

Bitwa owiana legendą

Bitwa Warszawska, potocznie określana „Cudem nad Wisłą’’, zapisała się w historii jako legenda nieprawdopodobnego i niespodziewanego zwycięstwa żołnierzy polskich. Sytuacja na froncie odwróciła się zaskakując dowództwo polskie i sowieckie. Józef Piłsudski, Wódz Naczelny Armii Polskiej w swojej książce pt. „Rok 1920” pisał: „W historii Bitwy Warszawskiej zastanowić musi każdego dziwna, nieoczekiwana i tak nagła zmiana obu stron walczących. Zwyciężony zostaje zwycięzcą, zwycięzca – zwyciężonym, w jakieś parę dni, wobec czego szuka się bezwiednie jakiś nadzwyczajnych przyczyn tej nagłej zmiany, tego piorunującego przewrotu.”

Urbanonimia jest to zbiór urbanonimów – nazw własnych obiektów występujących w przestrzeni miejskiej, np. ulicy, placu, parku, budynku, instytucji.

W obręb nazewnictwa miejskiego wchodzą nazwy różnych obiektów topograficznych, jak nazwy ulic, alei i traktów, nazwy zaułków, nabrzeży i bulwarów, nazwy placów, posesji, targowisk i rynków, nazwy wzniesień, zagłębień terenu, nazwy rzeczek i stawów oraz domów i innych zabudowań, a także nazwy przedmieść i dzielnic oraz innych części miasta.

W dziejach tworzenia się nazw ulic odegrały rolę dwa środowiska: mieszkańcy będący twórcami i użytkownikami tego nazewnictwa i urzędy. Nazwy ulic pierwszej grupy powstają zawsze w związku z cechami określonego terenu.  Nazwy ulic tworzone w urzędach na ogół powielają istniejące wzorce.

Nasfeterowie byli rodziną ściśle związaną ze środowiskiem artystycznym jeszcze przed II wojną światową. Stefan Nasfeter z Wołomina, stryj Janusza, był przed wojną właścicielem studia fil­mowego w Warszawie oraz kina w Wołominie. ­

Kiedy przystępowaliśmy do zbierania mate­riałów o Januszu Nasfeterze, zastanowił nas ogromny wkład twórczości Janusza Nasfetera w historię polskiego kina – a szczególnie kina dla dzieci i o dzieciach, przy jednoczesnym braku opracowań, które w sposób syntetyczny ujmowałyby dorobek tego reżysera. Nawet śmierć Janusza Nasfetera, w 1998 r., przesz/a w opinii publicznej niejako ukradkiem, przypieczętowując nieobecność reżysera w ży­ciu artystycznym w ostatnich latach jego życia.

Podjęliśmy próbę przypomnienia postaci Janusza Nasfetera, mimo przekonania że ze względu na ogrom jego twórczości głównie fil­mowej, ale także pisarskiej i graficznej, jest to zadanie znacznie przekraczające możliwości ma/ej publikacji towarzyszącej przeglądowi je­go filmów. Książka nie jest kompendium wiedzy o Januszu Nasfeterze, chociaż może być wstę­pem do dyskusji nad twórczością tego wielkie­go i zapomnianego reżysera.

W 1998 roku Piotr Łazarkiewicz napisał: „Śmierć Janusza Nasfetera uświadamia nam jeszcze raz potrzebę opisania historii polskiego kina. Prawdziwego, nie poddanego rozmaitym presjom, przewartościowania jego dorobku. Ktoś to powinien w końcu zrobić. Tylko kto?”

Podjęliśmy wyzwanie ustalenia jednego, małego i zapomnianego elementu tej pożąda­nej układanki. Przedstawiamy Janusza Nasfe­tera… na tle rodziny wołomińskich Nasfeterów.

G. P. Dudzik, J. Boguszewska
Nasfeterowie
Ząbki 2004

Można by więc spróbować czysto faktograficznie…

Maciej Gutowski urodzony 4 XI 1931 r. w majątku Suchodoły na Wołyniu niedaleko Włodzimierza, do szkoły uczęszczał… Kiedyś przygotowywałem biogram ojca do jakiejś encyklopedii, tam narzucony był taki schematyczny opis. Zupełnie nie widziałem za nim Maćka Gutowskiego. Mógłbym wreszcie powspominać – ale to byłyby jakieś wycinki. Życie Maćka to była jedna wielka anegdota – czasami ją tworzył sam, czasami był w niej tylko aktorem. Uwielbiał przybierać różne maski, najważniejszą i najbardziej serio była maska błazna – wszak jemu wiele uchodzi i wiele wolno, co wcale nie oznacza, że jest to pozycja całkiem bezpieczna. Brał kiedyś udział w happeningu Tadeusza Kantora, rzecz polegała na tym, że biorący w nim udział aktorzy musieli cały czas namydlać się. Widziałem zdjęcie z tego wydarzenia już po śmierci ojca przed dziesięciu laty – 11 X 1998 r. Był tam absolutnie w swoim żywiole. Grał, bawił się, ale też i był w tym bardzo serio. Pomyślałem sobie wówczas, że właściwie całe jego życie to było wcielanie się w kolejne role, najtrudniejsze, bo trzeba było odegrać samego siebie.

Dla takiego postrzegania życia niewątpliwie ważna była barwna postać jego ojca – Władysława Gutowskiego. Wywodził się on z kresowego ziemiaństwa o długich, chociaż niepozbawionych mitologizacji, kresowych korzeniach. Był postacią barwną i nietuzinkową. Trzy żony, pokaźne majątki – Piszcz (jak podkreślał ojciec na mapach niesłusznie…

Urle określane są przez przewodniki turystyczne jako miejscowość wypoczynkowa, która jest położona w dolnym biegu rzeki Liwiec, wzdłuż linii kolejowej Warszawa – Małkinia, na terenie gminy Jadów. Cały teren jest wielkim kompleksem leśnym ? suchych borów sosnowych o piaszczystych ziemiach.

Urle leżą w Puszczy Kamienieckiej zwanej także Puszczą Gardz, której najstarsze opisy sięgają 1569 r. Z opisów tych, zebranych przez prof. Ryszarda Zarembę wynika, że w tym czasie Puszcza należała do starostwa kaminieckiego. W swoim dziele cytuje on, iż: Przy wsi Brzozy, Wielkiem i Gwizdałach jest Puszcza dobra, której są uroczyska Zieloniec i Wałęka nazwane. Jest puszczy wkrąg na dwie mile. Ku Kamieńcu sam drugie urocziska puszczy na różnych miescach, które maią własne przezwiska: Uzt-Krzinica (Ust Krynica?), Kaliski, Ostrów, Tusnicza (?), Orlie (Orle?), Pyeczyska, Zielony Kąt (…)

Z kolei Jerzy Lewicki w Historii Jadowa pisze, iż prawdopodobnie osada Urle powstała w XVI wieku i pierwotna nazwa brzmiała „Orle”. Nazwa ta pochodziła prawdopodobnie od licznych gniazd orłów, jakie się znajdowały w lasach urlowskich na szczytach drzew. Według Lewickiego wieś Urle do 1654 r. należała do dóbr królewskich, potem przekazano je Zakonowi sióstr Wizytek, a w 1791 r., po sekularyzacji dóbr zakonnych, wieś przeszła na własność rządową. Następnie w 1820 r. dobra kamieńczykowskie i jadowskie przeszły na własność hr. ordynata Stanisława Kostki Zamoyskiego, który otrzymał je w zamian za twierdzę Zamość. Urle w tym czasie stanowiły piękne uroczysko leśne i liczyły zaledwie 60 mieszkańców.

W okresie I wojny światowej Urle zostały poważnie zniszczone, ucierpiały przede wszystkim lasy, które zostały wycięte przez Niemców i wywiezione do Prus lub zużyto je na fortyfikacje.

Wielki rozkwit Urli nastąpił w okresie międzywojennym. Wieś była atrakcyjną miejscowością dla pobliskich warszawiaków, którzy zabiegali o wykupienie działek budowlanych pod budowę domków letniskowych. W tym…

Jadów, dawne miasto, obecnie wieś i siedziba gminy, leży nad rzeką Osownicą (lewy dopływ Liwca), w powiecie wołomińskim województwa mazowieckiego, w północno-wschodniej części Kotliny Warszawskiej, w Nizinie Mazowieckiej. Najdawniejsza wzmianka historyczna datuje się na lata 1414-1425 (Jadowo). Od wyrazu jad utworzono przezwisko Jad, a od niego nazwę dzierżawną Jadów.

1.1. Początki osadnictwa

Obszar ten porastała odwieczna puszcza, przerywana rozlewiskami bagien. Stąd też inne określenia tej ziemi takie jak: Puszcza Sulejowska, Puszcza Kamieniecka lub Puszcza Jadowska. W bezdrożach puszcz ważną rolę odgrywały rzeki, z którymi nierozerwalnie wiąże się osadnictwo tych ziem.

Aby zdobyć pewien obszar pod uprawę, każdy osadnik musiał wypalić część przydzielonej mu puszczy. Wypalanie było koniecznym i pierwszym zabiegiem wobec niedostatku i niedoskonałości ówczesnych narzędzi. Śladem tej pionierskiej gospodarki są nazwy dwóch miejscowości: Pogorzelec (zbudowany na pogorzeli) i Łazy (obszary roli otrzymane przez wypalanie krzaków, łozy, drzew), które należą do sąsiedniej gminy Łochów. W połowie XII w. dokonano ogromnego ulepszenia narzędzi rolniczych. Zwiększona wydajność zachęcała możnych do popierania osadnictwa na niezagospodarowanych terenach – nakładano niezbyt wysokie świadczenia. Szybki rozwój techniki w rolnictwie (wprowadzenie regularnej trójpolówki, nawożenie) spowodował, że plony zaczęły przekraczać liczbę trzech ziaren z jednego użytego do zasiewu.

Dla Jadowa i jego okolic dzieje historyczne udokumentowane najstarszym zapisem zaczynają się datą 1473 r., kiedy to książę Kazimierz, biskup płocki, brat księcia Mazowsza i Rusi Bolesława IV erygował parafię jadowską. Można z tego wnioskować, że pod koniec XV w. były to okolice na tyle zagospodarowane i ludne, stanowiące ośrodek życia gospodarczego, iż biskupi płoccy przystąpili do wprowadzenia tutaj administracji kościelnej.

Dzięki temu, że Jadów był położony na skrzyżowaniu szlaków handlowych wiodących z Liwa…